Radio Maryja Radio Maryja Nasz Dziennik Wyższa Szkoła Kultury Społecznej i Medialnej TV Trwam Fundacja Nasza Przyszłość
WWW.RADIOMARYJA.PL > AUDYCJE > Audycja dla małżonków

Postawy wobec macierzyństwa i ojcostwa

prof. dr hab Krystyna Ostrowska (2012-07-10)

Prof. UW dr hab. Krystyna Ostrowska

 

                                 Postawy wobec macierzyństwa i ojcostwa

                                       Plan  wystąpienia  w radiu Maryja

 

Wprowadzenie

a. uzasadnienie podjęcia tematu:  sytuacja demograficzna Polski , prokreacyjna funkcja rodziny, wychowawcza funkcja rodziny,  prawo zachowania gatunku,

b. postawy, jako  czynnik  motywujący i organizujący zachowanie

1.  Czym jest postawa   w ogóle

2.  Charakterystyka  postaw macierzyńskich i  ojcowskich

      a. obiekt postawy dziecko : kim jest, jakie budzi uczucia, jaki program działania, źródła wiedzy o  obiekcie postawy;  osobiste doświadczenie, przekaz z  różnych  dziedzin wiedzy, własne  potrzeby  i inne postawy np. religijne, patriotyczne, prospołeczne, uprzedmiatawiające  spojrzenie na dziecko i tym samym  utrudniające  lub zaburzające  kształtowanie postaw  macierzyńskich i ojcowskich

      b. różnice w postawie  macierzyńskiej i ojcowskiej do tego samego obiektu, jakim jest dziecko

      c. miłość  fundamentem  postaw wobec dziecka: troska, odpowiedzialność, szacunek,  poznanie, pomoc

 3. Podsumowanie

 

   Rozwinięcie problematyki

     Szanowni Państwo, Drodzy słuchacze Radia Maryja

     W  upalny lipcowy  wieczór, gdy  wiele osób odczuwa  trudy zmagania się z codziennymi  wyzwaniami i obowiązkami, a inni zażywają radości odpoczynku , zadumy nad pięknem  przyrody i   potęgi świata natury wyznaczyliśmy  sobie  do rozważań  poważny problem, jakim jest  kryzys demograficzny, czyli poważny spadek  urodzeń  dzieci w Polsce.  Chcemy zastanowić się nad  przyczynami tego zjawiska, przede wszystkim  nad przyczynami  , które  być może tkwią w strukturach osobowości  Polek i Polaków.  O tym , że o tych przyczynach  należy dyskutować i te przyczyny rozpoznawać świadczy fakt, że kryzys demograficzny  dotyka  krajów   rozwiniętych,  uprzemysłowionych, często bogatych,  a nie krajów ubogich. Tak było we Francji, w Niemczech i tak obecnie  dzieje się w Polsce, gdzie  sporej grupie osób poprawiły się warunki mieszkaniowe i materialne, choć oczywiście istnieją  obszary bezrobocia, ubóstwa i zmarginalizowania społecznego . Nie możemy lekceważyć  występującego  przyśpieszenia   cywilizacyjnego, choćby  w  dostępności do środków przekazu i komunikacji interpersonalnej, dzięki takim urządzeniom, jak  komórka, internet, telewizja cyfrowa.

 Gdy poszukujemy  przyczyn jakiegoś zjawiska społecznego  w  celu,   wpływania  przebieg,  ograniczenie i minimalizowanie negatywnych  skutków  ważnym jest    dokonanie   diagnozy tego stanu rzeczy.

     Oczywiście diagnozy kryzysu  demograficznego  nie  może podejmować się  psycholog, a taka jest  moja profesja, zawężona do  specjalności  psychologii  kryminologicznej  czyli   zajmującej się  problemami przestępczości i dewiacji z psychologicznego punktu widzenia.

     Specjaliści od demografii a także  socjolodzy  od lat  prowadzą  systematyczne badania w tym zakresie.  I tak GUS na swoich stronach internetowych i w wydawanych rocznikach statystycznych podaje, że   stan ludności w Polsce na dzień 31 grudzień 2010 r wynosił  38200370  i w stosunku do  2009 roku  nastąpił   niewielki wzrost, gdyż  wtedy  stan ludności i wynosił 38167329, jednak   w stosunku do roku 1998 od kiedy obserwuje się systematyczny spadek ludności jest to  ciągle mniej . Bowiem w roku 1998 było nas  38 290000.  Prognozy  na lata  2015 -  2035  są bardzo niekorzystne, o ile utrzyma się  ten sam wskaźnik urodzeń., który obecnie wynosi 1, 4 dziecka na kobietę w wieku rozrodczym. Wskaźnik  gwarantujący zastępowalność pokoleń  to 2,1 – 2,2 dziecka na  kobietę w wieku rozrodczym.  Według  obliczeń demografów ludność  w Polsce w roku 2035 wynosić będzie niecałe 36 milionów (  dokładnie 35993000).  Główny Urząd Statystyczny  prognozuje że „liczba ludności Polski będzie systematycznie się zmniejszać, przy czym  tempo tego spadku będzie coraz wyższe wraz z upływem czasu"(  Cytat z Prognozy ludności Polski na lata 2008 – 2035 GUS).

    Centrum Badania Opinii Społecznej w okresie od września do listopada 2007 roku przeprowadziło  badanie na  dużej, bo liczącej 38 866 osób  reprezentatywnej próbie losowo-adresowej  dorosłych mieszkańców Polski  poszukując odpowiedzi na pytanie jakie są prokreacyjne  postawy Polaków i co je warunkuje.  Aczkolwiek badania te  zrealizowane były 5 lat temu, to jednak ich  wyniki  mogą być pomocne do  uzasadnienia  poszukiwania  uwarunkowań postaw  macierzyńskich i ojcowskich, które moim zdaniem  mają szerszy zakres niż  postawy prokreacyjne,  gdyż   w postawach wobec macierzyństwa i ojcostwa   są zawarte postawy prokreacyjne. 

Postawę prokreacyjną możemy zdefiniować jako względnie stałą tendencję o charakterze przekonaniowym/ poznawczym,  emocjonalnym i  działaniowym wobec   narodzin  dziecka/ dzieci. W literaturze spotyka się   kilka rodzajów  postaw prokreacyjnych  : idealne, planowane, pożądane, aktualne ( por.  B.Hałaczek 1989; K. Ostrowska B. Hałaczek 1990) . O   tym, o jakich postawach mówimy decyduje  aspekt  poznawczy  a także  program działania. W przypadku postaw  idealnych, mamy na uwadze  wiedzę i wyobrażenie idealnego stanu   wielkości rodziny np.   rodzina z dwojgiem dzieci może być uznawana za  idealną pod względem wielkości. Może być wiele kryteriów wedle, których  określa się  idealny model rodziny, Kryteria materialne,  mieszkaniowe,  relacje międzyludzkie,  możliwość zaspakajania potrzeb  psychicznych i społecznych,  wzorce  funkcjonowania wspólnot,  kryteria inspirowane  religią  itp.  W postawie pożądanej kryterium  wyznaczającym aspekt przekonaniowy  staje się   wskaźnik zastępowalności pokoleń ,  utrzymanie  rodu, narodu. Postaw wyrażająca dzietność planowana odnosi się do osobistego  przekonania i  emocjonalnego  odniesienia  urodzenia bądź  nie urodzenia dziecka  oraz liczby  dzieci,  którą  planuje się w przyszłości ,  w  rodzinie.  Na tę postawę  oddziałuje system wartości,  emocjonalny stosunek do dzieci,  ocena własnych  kontaktów i relacji z dziećmi,  ocena własnego zdrowia i inne czynniki.  Dzietność aktualna jest  wyrazem   realizacji postawy prokreacyjnej.  W sytuacji  rodzin polskich  najczęściej   jest  rozbieżna z poprzednimi postawami.  Wyznacza ją aktualna historia życia  kobiety, jej  przeszłe i aktualne doświadczenia z osobami bliskimi małżonkiem, rodzicami własnymi i męża/żony,  z doświadczeniami przebytej ciąży i porodu, o ile  takie sytuacje już miały miejsce.  Między tymi cząstkowymi postawami może być  spójność, integracja lub   rozbieżność.

          Natomiast postawa wobec macierzyństwa/ojcostwa jest względnie trwałą  dyspozycją/tendencją poznawczą, emocjonalną i działaniową wobec  bycia  matką/ojcem.  Zasadnicza  różnica polega na tym, że  obiektem postawy prokreacyjnej jest  „gotowość do urodzenia/posiadania dziecka". Natomiast obiektem postawy  wobec macierzyństwa /ojcostwa jest nie tylko gotowość  urodzenia dziecka/posiadania ale  także  troszczenia się o dziecko, pomagania, brania odpowiedzialności,  okazywanie szacunku czyli mówić  krótko,   obiektem postawy macierzyństwa/ ojcostwa  jest  Miłość do Dziecka,   matki/ ojca.

Badania CBOS wskazują, że o pozytywnych postawach prokreacyjnych  decydują  wiek, płeć i  posiadanie dzieci, nie mają natomiast znaczenia tak wyraźnego i decydującego warunki mieszkaniowe,  zarobki, miejsce zamieszkania,  czy wykształcenie, choć osoby z wyższym wykształceniem częściej deklarują  chęć  urodzenia dziecka, jednak jak piszą badacze, wiąże się to z odraczaniem decyzji o urodzeniu dziecka.  Badani Polacy poniżej 30 roku życia w zdecydowanej większości (cztery piąte z tej grupy wiekowej deklarują chęć posiadania  dziecka/dzieci, a tylko nieliczni  mają inne zdanie.  Kobiety  w tym wieku częściej niż mężczyźni wyrażają  chęć  posiadania dziecka. Po 30 roku życia spada  liczba deklarujących chęć posiadania dzieci. Osoby, które już posiadają dzieci, rzadziej deklarują chęć  posiadania następnego dziecka.  Warunki materialne nie mają wpływu na deklaracje posiadania dzieci wśród osób, które nie mają dzieci i nie założyły jeszcze rodziny, natomiast  aspekt materialny ma wpływ tam gdzie  są już dzieci, dziecko. W niewielkim stopniu na plany prokreacyjne wpływa także podział ról w rodzinie według modelu tradycyjnego, mieszanego, partnerskiego i odwróconego ( mężczyzna zajmuje się domem kobieta pracuje).   Wpływ autodeklaracji religijnych  jest jedynie widoczny wśród osób nie mających dzieci natomiast  zaangażowanie religijne określane praktykami religijnymi  nie  wpływa na  postawy prokreacyjne wśród tych, co już posiadają dzieci. Polacy mają mniej dzieci niż  faktycznie  planują czy deklarują, że chcieliby mieć.  Podobnie, jak w innych postawach  widoczna jest  rozbieżność pomiędzy deklaracją  a działaniem. W zdecydowanej większości Polacy deklarują chęć posiadania dwójki lub trójki dzieci  odsetki nie zmieniają się od 1996 roku  . W badaniu tym  analizowano także powody dla których badani nie planują potomstwa. 54% bo ma już dzieci; z powodu  sytuacji materialnej 19%, z wyboru 9%;z powodu konfliktu z rolami zawodowymi  8%; z powodu wieku 5%, z powodu braku partnera 3%, inne 2%. W świetle tych badań, głównym czynnikiem spadku dzietności jest  aktywizacja zawodowa kobiet, transformacja  ustrojowa , która obniżyła sytuację materialna i socjokulturowy  osób mniej wykształconych.

       Skoro istnieje rozbieżność pomiędzy deklaracjami a  urodzeniami dzieci, to  słusznym wydaje się  zwrócenie uwagi  na czynniki o charakterze osobowościowym czyli  na postawy wobec macierzyństwa i ojcostwa.  Jak już wspomniałam, fundamentem tej postawy jest miłość do dziecka,  a dziecko , jako osoba jest obiektem tej postawy, a skoro tak to  przyjrzyjmy się elementom składowym  postawy czyli tzw. komponentowi poznawczemu, emocjonalnemu i działaniowemu.  A  także przeanalizujmy  proces kształtowania się postaw, w tym postawy  wobec macierzyństwa i ojcostwa.  

Postawy jako elementy struktury osobowości odpowiedzialne za  motywację do działania, kształtowane są  na drodze  kilku mechanizmów wynikających z  własnej  aktywności,  oddziaływania środowiska i  posiadanych zadatków wrodzonych dotyczących kondycji organizmu, w tym szczególnie  układu nerwowego, mózgu i temperamentu.  Mechanizmami tymi są naśladownictwo, metoda prób i błędów,  uczenie  przez  styczność i przez system wzmocnień pozytywnych i negatywnych , modelowanie społeczne, a także przez perswazję, instrukcję  i manipulację. .

    Trzeba  sobie zdawać sprawę z tego, że postawa wobec macierzyństwa i ojcostwa jest jednocześnie postawą   wobec  rozwoju własnego człowieczeństwa.  Dlaczego?  Macierzyństwo  a także ojcostwo to nieustannie pogłębiająca  się więź emocjonalna z dzieckiem znajdująca  swoje zwieńczenie                                                                                                                                                                                                 

w  bezinteresownej miłości, poświeceniu, ofierze,  cierpliwości, w uczeniu się  dziecka  Nauka ta  rozpoczyna się w momencie decyzji o urodzeniu a rozwijana  jest w całym  okresie ciąży i porodu  i  skonfrontowana  zostaje  przy  pierwszym bezpośrednim kontakcie , a następnie jest i  nieustannie pogłębiana przez całe późniejsze życie. Jak  na ten temat  pisała Anna Świrczyńska (1980) w wierszu Macierzyństwo:

„Urodziłam życie

Wyszło krzycząc z moich wnętrzności

I  żąda ode mnie ofiary z mojego życia"….

Poetka zwraca  uwagę na dwie  niezwykle ważne wartości : życie nowego człowieka i  trud ofiary.  Oczywiście macierzyństwo i ojcostwo nie jest   tylko ofiara,  nowe życie wymaga ofiary, ale  ono także  daje  radość: „ satysfakcję, szczęście, o czym choćby  pisze poetka kilka strof dalej 

 „Pochylam się nad małą kukiełką…

Czy to sama siebie tak  wielbię

W owocu swego ciała,…"

Kształtowanie i rozwijanie postawy macierzyństwa i ojcostwa  wymaga w pierwszym rzędzie   poznania i zrozumienia  wartości życia człowieka, wartości samego człowieka  i akceptacji  faktu, że   powstanie i rozwój nowego ludzkiego życia wymaga  wyrzeczenia, czego   współczesny człowiek epoki  postmodernizmu nie lubi, przed czym ucieka . Ludzkie dziecko, potrzebuje  długich lat  opieki, troski i  towarzyszenia mu, nim  całkowicie  się usamodzielni tak w sferze  życia biologicznego, psychicznego, społecznego i duchowego.  Można zadać pytanie,  jaką  wartość dla współczesnego człowieka w Polsce przedstawia  nowe życie, każde poczęte i każde urodzone dziecko.   Pewne światło na  to zagadnienie rzucają  dane o stosunku do aborcji i o motywach, dla których  chce się mieć dziecko.   Trzeba przyznać, że na przestrzeni ostatnich dwudziestu lat  zmieniły się postawy Polaków wobec  aborcji.  Gdy  7 stycznia 1993 r  uchwalono Ustawę o  planowaniu rodziny, ochronie płodu ludzkiego i warunkach dopuszczalności przerywania ciąży, odsetek  zwolenników aborcji wynosił 64%  a jej przeciwników tylko 30%. Obecnie  45% jest zwolennikami aborcji a 50 % jest jej przeciwna. Z tym , że  zdecydowanych przeciwników jest 34% , a zdecydowanych zwolenników 5% ( dane z marca  2010 r badania GFk Polonia)   wyraźne momenty  wpływające na  zmianę  stosunku do życia  były w latach 1996/97 i 2005/2006 kiedy  w bardziej   uwyraźniony sposób   grupy pro life przekazywały  wiedzę o  początkach życia ludzkiego i uwyraźnianiały    jego wartość.  Stan ten nie jest jednak  satysfakcjonujący i  budzący nadzieję na zmianę postaw wobec macierzyństwa /ojcostwa i prokreacji.   Ponieważ  wśród przyczyn podejmowanych decyzji przeciwko życiu  najczęściej są wymieniane te same, które  są  przywoływane  przy unikaniu planowania   urodzenia dziecka: kariera zawodowa, warunki materialne,  brak wsparcia od innych osób, konflikty rodzinne.

Gdy w 1989 roku wspólnie z ks. Prof. dr hab. Bernardem Hałaczkiem antropologiem i filozofem  prowadziliśmy badania nad  uwarunkowaniami dzietności  na pierwszym miejscu badane kobiety  wymieniały , jako motyw posiadania dziecka chęć utrwalenia miłości małżeńskiej , następnie  przekazanie coś z siebie nowemu człowiekowi, dalej dowartościowanie siebie, troszczenie  się o  innych,  zapewnienie opieki na starość,  spełnienie obowiązku małżeńskiego, zdobycie partnera życiowego,  posiadanie spadkobiercy. Żaden z motywów nie ma charakteru absolutnie uznającego samoistną wartość nowego życia,  akcentują one albo  personalistyczno- altruistyczny charakter, albo  utylitarno-egoistyczny. Przy czym w tamtym okresie ten pierwszy górował nad drugim.  Niewątpliwie, że  kryzys  demograficzny  może być okazją do  pogłębionej refleksji nad wartością życia ludzkiego, nad  wartością człowieka, tym bardziej, że  w różnych programach międzynarodowych  podkreśla się  wartość kapitału ludzkiego, jednakże  minione  lata  indoktrynacji, w  którym to okresie  pomniejszano wartość człowieka, a nawet  traktowano nowe  życie, jako zagrożenie dla już żyjących  jest mocno ugruntowane w starszym pokoleniu i przez mechanizm perswazji, naśladownictwa  , a także wzmocnień  pozytywnych lub negatywnych  jest przekazywany  młodszemu pokoleniu.  Streszcza się on w konkretnej dyrektywie  -wystarczy    ci  jedno dziecko, nie potrzeba nam dzieciorobów, kto je wyżywi, wykształci, ile to kosztuje itp.  Myślenie to znajduje  też swoje odzwierciedlenie  w  zaniedbaniach  polityki prorodzinnej we wszystkich jej aspektach.   Istnieje  dziś pilna potrzeba rozpoznanie  motywów  chęci   posiadania dzieci i  motywów  faktycznie leżących  u podstaw  urodzenia dziecka/ dzieci.   W motywach tych możemy także rozpoznać  przekonania i wiedzę o ważności dziecka, jego potrzebach, roli innych w jego życiu i roli jaką  dziecku się przypisuje.  Ten poznawczy  komponent wzbogacony osobistymi doświadczeniami z  dziećmi własnymi lub  napotykanymi  w środowisku  jest  źródłem  przeżywanych emocji  związanych z dzieckiem/ dziećmi. Przypominam sobie powiedzenie mojej mamy, która uważała, że  obecność dziecka w  pobliżu jest lekarstwem na wszystkie trudy, niedogodności dnia codziennego, a nawet na cierpienie związane z chorobą. Osoby, które posiadają  dzieci, lub pracują z dziećmi i doświadczają  splotu wielu  niekorzystnych czynników np.  braku wiedzy  o rozwoju dziecka,  braku  pomocy ze strony innych,  choroby dziecka,  deficytów rozwojowych dziecka  itp. mogą i najczęściej przejawiają  różne negatywne emocje, które wtórnie  niszczyć mogą pierwotną pozytywną postawę wobec macierzyństwa czy ojcostwa. Prof. Małgorzata Kościelska w książce  „Trudne macierzyństwo" opisuje relacje matek w sytuacji dzieci płaczliwych,  nie chcących jeść, chorujących  i z deficytami  rozwojowymi.  Matkom tym często towarzyszy złość, bezsilność,  zniechęcenie, lęk o dziecko,  chwilowe  odrzucenie.   Emocje te mogą się pojawiać po  początkowych emocjach radości, zadowolenia satysfakcji szczęścia.    Istotną rolę na  kształtowanie postawy macierzyńskiej, na jej pogłębianie ma  środowisko społeczne, w tym w naszych  czasach  środki  masowego przekazu, osoby  znaczące i uważane przez innych za  autorytety lub  liderów.  Ważnym jest tzw. ogólny klimat wokół ojcostwa, macierzyństwa, dziecka.  A także klimat  współdziałania a nie rywalizacji, wzajemnego pomagania. Niebagatelnym czynnikiem sprzyjającym jest  wysoki  i  świadomy poziom zaangażowania religijnego  uczestnictwo we Mszy św. Sakramentach świętych, odpowiedzialność  za  swój rozwój religijny.

W  wymiarze ogólnospołecznym przekłada się to także  na  system polityki  rodzinnej, czy jest to polityka pro czy anty rodzinna.

Składa się na nią:

Prawo  rodzinne i opiekuńcze,

Prawo pracy,

System podatkowy,

Polityka mieszkaniowa

System opieki nad matką / ojcem i dzieckiem

System edukacji, uwyraźnianie wartości, dziecka, rodziców i rodziny w kulturze, przygotowanie do życia w rodzinie w szkole

Dostępność  dla rodzin dóbr kultury

 Na zakończenie trzeba powiedzieć, że przerwanie kryzysu demograficznego jest zadaniem państwa, ale także każdego członka społeczeństwa  z osobna, gdyż od jakości postaw macierzyńskich i ojcowskich będzie zależało nie tylko  trwanie państwa polskiego ale także jakość człowieczeństwa w tej części świata i Europy.

Korzystałam z następujących opracowań:

Hałaczek B. ( 1989) Mieć dziecko?. Warszawa, Akademia Teologii Katolickie, Hałaczek B., Ostrowska K.(1990)  Uwarunkowania dzietności  kobiet w Polsce. Warszawa, CPBP

Kościelska M.( 1998) Trudne macierzyństwo. Warszawa Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne

Rocznik demograficzny GUS 2011

Komunikat z Badań  (2010) Postawy Prokreacyjne Polaków Warszawa. CBOS

Młodzi 2011. Raport  .Kancelaria Prezesa  Rady Ministrów

Raport: Założenia Polityki Ludnościowej w Polsce.( 2012) Projekt . Rządowej  Rady Ludnościowej

Strona internetowa KAI


DO GÓRY
Nowości wydawnicze Fundacji "Nasza Przyszłość"

W Naszej Rodzinie - nr 07/2012
MASONERIA POLSKA 2012
Autor książki analizuje sytuacje, które mogą przemawiać za powiązaniem różnych osób i instytucji ze środowiskiem masonerii.
DZIEWCZYNKI Z PRAGI
Przejmująca historia życia uczestniczki Powstania Warszawskiego. Co sprawiło, że wraz z innymi podjęła niebezpieczną walkę z niemieckim najeźdźcą. Obowiązek obywatelski? Miłość do Warszawy i całej ...
KAWA ORKISZOWA
Rozpuszczalna kawa zbożowa z ziaren organicznego orkiszu - zboża o licznych właściwościach leczniczych.
237 ZDROWYCH PRZEPISÓW
Najnowsza książka s. Teresy Pachnik. Zawiera aż 237 przepisów na prozdrowotne potrawy z dodatkiem ziół i naturalnych przypraw.
Konta bankowe Radia Maryja
Konta złotówkowe
- PKO BP S.A. II/O Toruń
nr 69 1020 5011 0000 9602 0012 9130
- Bank Pocztowy S.A. O/Toruń
nr 77 1320 1120 2565 1113 2000 0003
z dopiskiem: "Dar na cele kultu religijnego"
Konta walutowe
EUR - PKO BP S.A. II/O Toruń
ul. Grudziądzka 4, 87-100 Toruń
nr 65 1020 5011 0000 9602 0105 7298
Funty GBP - PKO BP S.A. II/O Toruń
ul. Grudziądzka 4, 87-100 Toruń
nr 08 1020 5011 0000 9502 0105 7306
Dolary USD - PKO BP S.A. II/O Toruń
ul. Grudziądzka 4, 87-100 Toruń
nr 13 1020 5011 0000 9302 0105 7314
(Ofiarodawcy spoza Polski przed numerem konta winni dopisać symbol PL, a po numerze: SWIFT - BPKOPLPW)
Konto w USA
RADIO MARYJA, P.O. BOX 39565
CHICAGO, IL 60639-0565
Konto w Kanadzie
Polish Credit Union
St.Stanislaus-St.Casimir`s
Parishes Credit Union Ltd.
3145 Dundas St. West # 5
Mississauga ON L5L 5V8
Konto Radia Maryja 84 920
Konto Stypendialne 93 225
Radio Maryja © 2012